نخستین تمدن اروپا: کرت

«کرت نخستین تمدن اروپایی است؛ کرتِ هزارهٔ دوم پیش از میلاد و تمامی جزایر دریای اژه که از ملحقات آن به‌شمار می‌روند، بخش جدایی‌ناپذیر تاریخ خاورمیانه‌اند.»
برگرفته از کتاب خاطرات مدیترانه، نوشتهٔ فردیناند برودل، بنیان‌گذار مدرسهٔ عالی پژوهشی علوم اجتماعی پاریس و از برجسته‌ترین پژوهشگران مدیترانه.

فهرست

کرت، نخستین تمدن اروپایی

کرت از بزرگ‌ترین جزایر یونان است که در شرق مدیترانه قرار دارد. نخستین باشندگان این جزیره عمدتاً از آسیای کوچک (آناتولی یا ترکیهٔ امروزی) به این سرزمین مهاجرت کردند. آنان مردمانی دریانورد و بازرگان بودند و همراه خود صنعت، به‌ویژه مهارت در ذوب فلزات و کار با آلیاژهای فلزی، را به این جزیره منتقل کردند. از همان آغاز با شهرهای ساحلی شرق مدیترانه (کنعان) روابط بازرگانی داشتند و کشتی‌های آنان محصولات صنعتگران کرتی را به مصر، آسیای کوچک و سراسر مدیترانه حمل می‌کرد.

سدهٔ سوم میلادی را می‌توان یکی از نخستین بزنگاه‌های «جهانی‌شدن» در تاریخ دانست. گسترش بازرگانی، به‌ویژه در امتداد راه ابریشم، و پیوند فزایندهٔ شرق و غرب، شبکه‌ای از شهرهای بزرگ را در گستره‌ای پدید آورد که امروزه خاورمیانه نامیده می‌شود: اسکندریه، انطاکیه، قسطنطنیه، بابل و تیسفون. این شهرها نه‌تنها کانون‌های اقتصادی، بلکه میدان‌های تلاقی فرهنگ‌ها، زبان‌ها و آیین‌های گوناگون بودند.

رونق بازرگانی و نفوذ فرهنگ هلنیستی، فردگرایی را در شهرهای شرق مدیترانه تقویت کرد. در چنین فضایی، نیک‌بختی و رستگاری دیگر کمتر در چارچوب «شهروندی» یا وابستگی قومی تعریف می‌شد و بیشتر رنگی فردی و کیهانی می‌گرفت. چندگانگی اندیشه‌ها افزایش یافت و آیین‌های قومی ـ بومی که زمانی ستون هویت جمعی بودند، به‌تدریج میدان را به نظام‌های فکری فراگیرتر واگذار کردند. انسان این عصر در پی پاسخ‌هایی بود که جهان را نه صرفاً محلی، بلکه کیهانی معنا کند.

در هزارهٔ دوم پیش از میلاد، تمدنی درخشان در کرت شکل گرفت که دستاوردهای آن جانمایهٔ دورهٔ شکوفایی تمدن یونانی در نیمهٔ هزارهٔ نخست پیش از میلاد شد. از آنجا که اقتصاد کرت بر تجارت استوار بود، نظام سیاسی و حتی شهرسازی آن نیز بر همین پایه شکل گرفت.

برای آگاهی بیشتر از جایگاه کرت در تاریخ تمدن بشر، می‌توان به تاریخ فکر نوشتهٔ فریدون آدمیت مراجعه کرد. او پس از رد دیدگاه‌های مورخان اروپامحور که تاریخ اندیشه را با تمدن آتن آغاز می‌کنند، بر پیوستگی دستاوردهای بشر تأکید می‌کند و می‌نویسد:

یونان در تاریخ فکر از مقام بلندی برخوردار است. اگرچه پژوهش‌های جدید بسیاری از مفروضات مسلم مورخان غربی را از اعتبار انداخته است: آنان ادعا می‌کنند پایهٔ سیاست عقلی را یونان نهاد، شهرهای آزاد و مستقل بنیاد یونانی بود، کنستی‌توسیون اختراع اسپارت بود، دموکراسی ابتکار آتن بود، مفهوم عدالت و قانون را مدیون یونانیان هستیم…

در دورهٔ شکوفایی تمدن یونان، خارجیان و به‌ویژه مردم مشرق زمین «بربر» خوانده می‌شدند، اما نگاهی به تاریخ کرت بی‌پایگی این افسانه را آشکار می‌کند.

در پرتو پژوهش‌های تطبیقی میان تمدن سومری در هزارهٔ چهارم و سوم پیش از میلاد، تمدن آناتولی و شرق مدیترانه، و سپس کرت، به وجوه مشترکی برمی‌خوریم: شهرهای مهم این تمدن‌ها بر پایهٔ تجارت و صنعت شکل گرفتند، برخلاف شهرهای مصر و فلات ایران. شهرها پیرامون یک کاخ سامان می‌یافتند و صنعتگران، بازار و محله‌های مسکونی در اطراف آن ساخته می‌شد. کارکرد اصلی کاخ تأمین و توزیع مواد غذایی بود و در برخی از کاخ‌های کرت بیش از صد انبار سرپوشیده برای نگهداری آذوقه وجود داشت. مناسک مذهبی نیز در کاخ‌ها و در مدخل آن‌ها انجام می‌شد.

خدایان عمدتاً ایزدبانوانی بودند که حامی شهر یا نماد نیروهای طبیعت مرتبط با زندگی مردم به‌شمار می‌رفتند؛ همچون شمس، مظهر آفتاب، یا اینانا و ایشتار، نماد عشق و زایندگی. نقش باورهای دینی در زندگی مردم پررنگ بود، اما تعصب مذهبی و دشمنی با خدایان دیگر دیده نمی‌شد. حاکمان نیز در کاخ زندگی می‌کردند و همچون ایزدانشان از قدرت مطلق برخوردار نبودند و بیشتر به امور مذهبی می‌پرداختند تا جنگی. شهر-کاخ‌های کرت، همانند سومر، بدون برج و بارو بودند و ادارهٔ امور شهر به‌دست دبیران آموزش‌دیده انجام می‌گرفت که معاملات و ورود و خروج آذوقه را بر لوحه‌ها ثبت می‌کردند.

کاخ‌ها وظیفهٔ توزیع مواد غذایی را نیز بر عهده داشتند و دولت‌شهرهای یونانی چون اسپارت این سنت را از کرت به عاریت گرفتند. هرودوت، افلاطون و ارسطو به وامداری تمدن یونان به کرت، به‌ویژه در زمینهٔ تفکر سیاسی و قوانین اجتماعی، اشاره کرده‌اند. دولت کرت نخستین قانون اساسی مدون را تدوین کرد که بعدها مورد استفادهٔ کارتاژ و یونان قرار گرفت. در این دموکراسی‌های بدوی، قوانین از نظر حقوق و جایگاه زن در مقایسه با دوران شکوفایی یونان برتری داشت: در سومر و کرت زنان می‌توانستند قضاوت کنند، در حالی که در یونان زنان نه‌تنها در امور عمومی مشارکت نداشتند، بلکه از حضور در مهمانی‌ها نیز منع می‌شدند.

در مجموع، نظام اجتماعی کرت از تعادل اجتماعی بیشتری نسبت به نظام‌های خشن مصر و آشور برخوردار بود و فقر و تبعیض طبقاتی در آن کمتر دیده می‌شد.

جامعهٔ شهری کرت که از آمیزش فرهنگ‌ها و اقوام مهاجر پدید آمده بود، در روابط خارجی بسیار باز و پویا بود. حضور خدایان بیگانه و تأثیر فرهنگی مصر، فنیقیه و به‌ویژه آناتولی، در کنار کالاهای سرزمین‌های همسایه، نشانگر دینامیسم روابط خارجی کرت است. این تمدن بارها در هزارهٔ سوم بر اثر زلزله، سونامی و آتشفشان آسیب دید، اما مردمانش هر بار کاخ-شهرها را بازسازی کردند. با این حال، از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد، نه‌تنها کرت بلکه بسیاری از تمدن‌های خاورمیانه و شرق مدیترانه به‌دست «اقوام دریایی» فروپاشیدند.

تاریخ به چه کار می‌آید؟

تاریخ کرت و پیوند آن با آناتولی روشنگر مسئلهٔ هویت باشندگان این سرزمین‌هاست. نخستین مهاجران ترکیبی از اقوام گوناگون بودند و این امتزاج در طول زمان ادامه یافت. از سدهٔ هشتم میلادی مسلمانان وارد جزایر اژه شدند و با قدرت‌یافتن امپراتوری عثمانی از سدهٔ پانزدهم میلادی، اقوام ترک مسلمان به کرت و قبرس کوچانده شدند. پس از استقلال یونان و فروپاشی امپراتوری عثمانی، مسئلهٔ هویت به مناقشه‌ای میان دولت‌های ترکیه و یونان بدل شد و سرنوشت میلیون‌ها انسان را تباه کرد. هر کس روایت خود را «سند مشروعیت» می‌دانست و دیگری را بیگانه می‌خواند. نتیجه آن بود که ایونی‌هایی با چهار هزار سال سابقهٔ اقامت در آناتولی مجبور به ترک وطن شدند و مسلمانانی که قرن‌ها در کرت و یونان زندگی کرده بودند نیز تبعید شدند.

این حکایت دردناک جلای وطن همچنان در سراسر جهان ادامه دارد. تاریخ نشان می‌دهد که وطن سرزمین مشترک باشندگان آن است و جدا کردن انسان‌ها از سرزمینی که در آن زاده و پرورش یافته‌اند، جنایتی است که هیچ توجیه تاریخی ندارد. تاریخ به هیچ قوم و دینی مالکیت انحصاری زمین را واگذار نکرده است؛ آنچه انسان‌ها را به خاک پیوند می‌دهد، مهر و میثاق مشترک آنان است، و نه اسطوره‌های انحصارطلبانه.