فرانسه، ۱۸۵۲ تا ۱۸۷۰ — پیشنویس یکپارچه /
از کودتا تا بازگشت امپراتوری
شکست جمهوری دوم و کودتای دوم دسامبر ۱۸۵۱، فرانسه را بار دیگر به سوی فرمانروایی متمرکز کشاند. لوئی ناپلئون بناپارت، که سه سال پیش با رأی همگانی مردان به ریاستجمهوری رسیده بود، با برچیدن مجلس و سرکوب مخالفان راه بازگشت امپراتوری را گشود. یک سال بعد، در دوم دسامبر ۱۸۵۲، با عنوان ناپلئون سوم بر تخت نشست. همهپرسیهای تأییدکننده قدرت او از پشتیبانی بخش مهمی از رأیدهندگان حکایت داشتند، ولی در فضایی برگزار شدند که فعالیت آزاد مخالفان و مطبوعات محدود بود.
فرانسهای که او بر آن فرمان میراند، کشور دوران عمویش ناپلئون اول نبود. نزدیک به نیمسده دگرگونی اقتصادی و اجتماعی، گسترش صنعت و آموزش، افزایش سرمایههای بازرگانی و پیدایش شبکههای حملونقل تازه، امکانات دیگری در اختیار دولت میگذاشت. ناپلئون سوم میخواست اقتدار متمرکز سیاسی را با توسعه اقتصادی، آرامش اجتماعی و بازیابی نفوذ فرانسه در اروپا همراه سازد. همین کوشش، تناقض بنیادین امپراتوری دوم را پدید آورد: دستگاه حکومتی اقتدارگرا، به نوسازی جامعهای یاری رساند که بهتدریج خواستار مشارکت سیاسی بیشتر میشد.
راهآهن؛ پیوند بازارهای پراکنده
انقلاب صنعتی در فرانسه، برخلاف انگلستان، با شتابی یکنواخت پیش نرفت. سهم بزرگ کشاورزی و تولیدات کوچک، پراکندگی فعالیتهای صنعتی و محدودیت بازارهای محلی، گسترش بنگاههای بزرگ را دشوار میساخت. پیش از امپراتوری دوم، ساخت جادهها، کانالها و نخستین خطوط راهآهن آغاز شده بود؛ ناپلئون سوم این روند را پایهگذاری نکرد، اما دولت او به شتاب گرفتن آن یاری رساند.
راههای آبی، بهویژه محورهای سن، رون، لوآر و گارون، همچنان برای انتقال کالا اهمیت داشتند. راهآهن در کنار آنها، پیوندی سریعتر میان پاریس، شهرهای صنعتی، نواحی کشاورزی و بندرهای بزرگ ایجاد کرد. توسعه خطوط ریلی هزینه و زمان حمل زغالسنگ، آهن، غلات و محصولات صنعتی را کاهش داد و تقاضا برای فلز، ماشینآلات و نیروی کار را افزایش داد.
دولت با امتیازهای بلندمدت، تضمینها و همکاری با شرکتهای خصوصی، احداث شبکه را تشویق کرد. خطوط اصلی غالباً به سوی پاریس جهت گرفتند. این آرایش از یک سو بازار ملی را یکپارچهتر ساخت و از سوی دیگر برتری دیرپای پایتخت را تقویت کرد. شهرهای متصل به شبکه فرصتهای تازه یافتند، اما همه مناطق کشور به یک اندازه از گسترش راهآهن بهرهمند نشدند. برای ارزیابی این تحول، تنها شمار کیلومترهای احداثشده کافی نیست؛ باید مسیرها، مراکز تولیدی و پیوند آنها با بندرها و بازارهای منطقهای را نیز شناخت.
بانکداری؛ سرمایه، اعتبار و سنسیمونیها
گسترش راهآهن، کارخانههای فلزکاری و طرحهای عمرانی به سرمایههای بزرگی نیاز داشت که بازگشت آنها اغلب سالها طول میکشید. خاندانهای بانکدار، از جمله روچیلدها، از پیش در تأمین اعتبار دولت و راهآهن نقش مهمی داشتند. سرمایه خانوادگی، اعتبار شخصی و شبکههای مالی اروپایی، پایه فعالیت آنان بود.
در دهه ۱۸۵۰، مؤسساتی پدید آمدند که میکوشیدند پساندازهای گستردهتر را به سرمایهگذاری صنعتی و عمرانی پیوند دهند. کردی فونسیه و کردی موبیلیه در سال ۱۸۵۲، و سپس بانکهایی چون کردی اندوستریل اِ کومرسیال، کردی لیونه و سوسیته ژنرال، نشاندهنده گسترش شکلهای تازه تأمین اعتبار بودند. بهویژه «کردی موبیلیه» که برادران امیل و ایزاک پریر پایه گذاشتند، میخواست با استفاده از شرکتهای سهامی و ابزارهای مالی جدید سرمایههای بیشتری را به راهآهن، صنعت و ساختمانسازی روانه کند.
برادران پریر با اندیشههای سنسیمونی آشنا بودند؛ اندیشههایی که سازماندهی تولید، توسعه صنعت، دانش و ارتباطات را از پایههای پیشرفت جامعه میدانستند. رابطه پریرها و روچیلدها البته تقابل ساده نوگرایی و سنتگرایی نبود. آن دو در طرحهایی همکاری کرده بودند و روچیلدها نیز سرمایهگذاران مهم صنعت و راهآهن بودند. رقابت آنان بیش از هر چیز به شیوه گردآوری سرمایه، خطرپذیری و کنترل فعالیتهای مالی مربوط میشد.
حمایت ناپلئون سوم از مؤسسات تازه، تأمین مالی طرحهای عمرانی را آسانتر میکرد و نفوذ گروههای قدیمی بانکدار را به چالش میکشید. با این همه، بحران کردی موبیلیه در ۱۸۶۷ محدودیت این روشها را نیز آشکار ساخت: گردآوری سرمایه و گسترش اعتبار، بدون مهار خطر و حفظ توان پرداخت، میتوانست به بیثباتی بینجامد. بنابراین دستاورد اقتصادی امپراتوری را باید حاصل همکاری دولت، سرمایهگذاران، فناوری و گسترش تجارت دانست، نه نتیجه اراده یک فرد.
پیمان بازرگانی ۱۸۶۰ با بریتانیا نیز بخشی از موانع گمرکی را کاهش داد. میشل شوالیه، که با اندیشه سنسیمونی پیوند داشت، در پیشبرد آن نقش ایفا کرد. این گشایش به رشد دادوستد یاری رساند، ولی مخالفت گروههایی از صاحبان صنایع داخلی را نیز برانگیخت.
بازسازی پاریس؛ چهره تازه پایتخت
پاریس میانه سده نوزدهم با کوچههای پرتراکم، کمبود آب سالم، دشواری جمعآوری فاضلاب و رفتوآمد کند روبهرو بود. ناپلئون سوم، که در تبعید با شهر لندن آشنا شده بود، میخواست پایتخت را با نیازهای جامعه صنعتی سازگار سازد. او در ۱۸۵۳ ژرژ اوژن هوسمان را به فرمانداری شهرستان سن گماشت و اجرای طرح گسترده نوسازی را به او سپرد.
گشایش خیابانهای پهن، ساخت میدانها و پلها، پیوند دادن ایستگاههای راهآهن و توسعه بوستانها، بخشی از این برنامه بود. اوژن بلگران در گسترش شبکه آبرسانی و فاضلاب نقشی برجسته داشت. توسعه محدوده پاریس در ۱۸۶۰، شمار مناطق شهرداری را از دوازده به بیست رساند. شهر از نظر بهداشت، ارتباطات و سیمای معماری دگرگونی چشمگیری یافت.
اما نوسازی بیهزینه نبود. تخریب ساختمانها و محلههای قدیمی، بسیاری از مستأجران و خانوارهای کمدرآمد را جابهجا کرد و افزایش بهای زمین و اجاره، سکونت در مناطق بازسازیشده را برای آنان دشوار ساخت. در مقابل، طرحهای بزرگ عمرانی فرصتهای تازهای برای پیمانکاران، سرمایهگذاران و صاحبان زمین فراهم آورد. مخالفان حکومت نیز به بدهیها و شیوه تأمین مالی پروژهها اعتراض میکردند.
خیابانهای مستقیم حرکت نیروهای نظامی را آسانتر میکردند، اما نمیتوان تمام بازسازی شهر را به هدف جلوگیری از سنگربندی انقلابیان فروکاست. نیازهای بهداشتی، رشد جمعیت، حملونقل، اقتصاد و نمایش اقتدار امپراتوری همگی در این برنامه نقش داشتند. زیرساختهایی که در این دوره پدید آمدند، پس از سقوط ناپلئون سوم نیز در زندگی شهر باقی ماندند.
دگرگونی جامعه و مسئله کار
گسترش کارخانهها، راهآهن و ساختمانسازی، مهاجرت از روستا به شهر را تقویت کرد، هرچند فرانسه همچنان جمعیتی بزرگ در مناطق روستایی داشت. برای بسیاری از کارگران، ساعتهای طولانی کار، درآمد نامطمئن و خطر بیماری یا بیکاری دشواریهایی واقعی بودند. افزایش تولید الزاماً به بهبود یکسان شرایط همه گروهها نمیانجامید.
ناپلئون سوم از پیش درباره فقر نوشته بود؛ رساله «براندازی فقر» او در ۱۸۴۴ منتشر شد. اما سیاست اجتماعی حکومت نخست بیشتر به حمایتهای دولتی و اقدامهای محدود تکیه داشت. قانون ۱۸۶۴ مجازات کیفری اعتصاب مسالمتآمیز را برداشت، بیآنکه آزادی کامل ایجاد اتحادیههای کارگری را به رسمیت بشناسد. همان سال، گروههایی از کارگران فرانسوی در پیدایش انجمن بینالمللی کارگران مشارکت کردند.
کارگران را نباید نیرویی یکدست پنداشت: برخی خواهان بهبود تدریجی شرایط بودند، عدهای از اندیشههای تعاونی و پرودونی تأثیر میگرفتند و گروههایی به جمهوریخواهی رادیکال یا سوسیالیسم گرایش داشتند. گسترش ارتباطات و آموزش، توان سازمانیابی و بیان خواستهها را افزایش میداد. حکومت برای حفظ پشتیبانی اجتماعی ناچار بود با جامعهای روبهرو شود که پیچیدهتر و مطالبهگرتر میشد.
از حکومت اقتدارگرا تا گشایش سیاسی
در سالهای نخست امپراتوری، مجلس اختیارات محدودی داشت، نامزدهای رسمی از حمایت دستگاه اداری برخوردار بودند و مطبوعات و مخالفان زیر فشار قرار داشتند. رأی همگانی مردان حفظ شد، ولی امکان رقابت سیاسی آزاد محدود بود. از دهه ۱۸۶۰، هم فشار مخالفان و هم تغییر مناسبات اجتماعی و اقتصادی، حکومت را به بازنگری در شیوه اداره کشور سوق داد.
در ۱۸۶۰ مجلس حق پاسخ به سخنان سالانه امپراتور را به دست آورد؛ در سالهای بعد امکان بحث و نظارت سیاسی بیشتر شد. قوانین ۱۸۶۸ محدودیتهای مطبوعات و گردهماییها را کاهش دادند. جمهوریخواهان، از جمله لئون گامبتا و ژول فری، حضور آشکارتری در سیاست یافتند. انتخابات ۱۸۶۹ افزایش توان نیروهای مخالف و آزادمنش را نشان داد. ناپلئون سوم در ژانویه ۱۸۷۰ تشکیل دولت را به امیل اولیویه سپرد و اصلاحات بهار همان سال، نظام را به سوی مسئولیت بیشتر وزیران در برابر نهادهای قانونگذاری برد.
همهپرسی مه ۱۸۷۰ از پشتیبانی چشمگیر اعلامشده برای این اصلاحات حکایت داشت؛ اما امپراتوری هنوز با جمهوریخواهانی روبهرو بود که گشایش را ناکافی میدانستند. فرصت آزمودن و استوار کردن سازوکارهای پارلمانی جدید نیز بسیار کوتاه بود. بحران سیاست خارجی و جنگ پیشرو به این تجربه پایان داد.
سیاست خارجی؛ بازیابی نفوذ فرانسه و حدود آن
ناپلئون سوم میخواست انزوای ناشی از شکست ۱۸۱۵ و نظام برآمده از کنگره وین را پشت سر بگذارد و فرانسه را بار دیگر در تصمیمهای اروپا مؤثر سازد. او گاهی از اصل ملیتها و حق ملتها برای تعیین سرنوشت خود سخن میگفت، اما این اصل را همواره به یک شیوه به کار نمیبست. منافع فرانسه، مناسبات با قدرتهای بزرگ، پشتیبانی کاتولیکهای داخلی و ضرورت حفظ نظم سیاسی نیز در تصمیمهای او دخالت داشتند.
جنگ کریمه؛ بازگشت به میز قدرتهای بزرگ
در جنگ کریمه (۱۸۵۴–۱۸۵۶)، فرانسه در کنار بریتانیا و امپراتوری عثمانی، و سپس پادشاهی ساردنی، در برابر روسیه قرار گرفت. اختلاف بر سر حقوق و حمایت از مسیحیان در سرزمینهای عثمانی یکی از سرچشمههای آشکار بحران بود؛ ولی کشاکش اصلی به نفوذ روسیه در قلمرو عثمانی و موازنه قدرت در دریای سیاه و مدیترانه شرقی بازمیگشت. سقوط مواضع روسیه در سواستوپول و پیمان پاریس در مارس ۱۸۵۶، اعتبار دیپلماتیک ناپلئون سوم را افزایش داد. برگزاری کنگره صلح در پاریس نشانهای بود از اینکه فرانسه بار دیگر در مرکز گفتوگوهای قدرتهای اروپا قرار گرفته است.
با این همه، پیروزی هزینه انسانی سنگینی داشت و مسائل بنیادی امپراتوری عثمانی یا رقابت روسیه و قدرتهای غربی را بهطور پایدار حل نکرد. ناپلئون سوم توانست در کوتاهمدت نفوذ فرانسه را افزایش دهد، اما این کامیابی به معنای پیدایش نظم تازهای با دوام نبود.
ایتالیا؛ ملیتخواهی و مصلحت دولت
در شبهجزیره ایتالیا، نفوذ اتریش مانع بزرگ جنبش وحدتخواهی بود. ناپلئون سوم در ۱۸۵۸ با کاوور، نخستوزیر پادشاهی ساردنی ـ پیمونت، در پلومبیر گفتوگو کرد. توافق بر سر پشتیبانی نظامی فرانسه در برابر اتریش، با چشمانداز واگذاری ساووا و نیس به فرانسه همراه بود.
جنگ ۱۸۵۹ و پیروزیهای ماژنتا و سولفرینو، موقعیت اتریش را تضعیف کردند. اما امپراتور پیش از رسیدن به همه هدفهای نخستین، در ویلافرانکا با اتریش به توافق رسید. هزینه جنگ، نگرانی از گسترش نبرد و مسئله قدرت پاپ در رم، محاسبات او را پیچیده ساخته بودند. در ۱۸۶۰ ساووا و نیس به فرانسه پیوستند، در حالی که وحدت ایتالیا نیز زیر رهبری پادشاهی پیمونت پیش رفت.
این سیاست تناقضهای ناپلئون سوم را نمایان ساخت: او میخواست حامی ملیتخواهی ایتالیایی باشد، اما همزمان نفوذ فرانسه و جایگاه پاپ را حفظ کند. پیشروی جنبش وحدت ایتالیا از طرح محدودتر و کنترلشدهتر مورد نظر او فراتر رفت. بدینترتیب، کامیابی نظامی فرانسه به پدید آمدن همسایهای بزرگتر و مستقلتر یاری رساند که همواره تابع خواستههای پاریس نبود.
شام در ۱۸۶۰؛ حمایت مذهبی و سیاست نفوذ
در سال ۱۸۶۰، کشاکشهای اجتماعی، سیاسی و مذهبی در کوهستان لبنان به جنگ و کشتار گسترده انجامید و خشونت به دمشق نیز رسید. ریشه بحران تنها اختلاف دینی نبود؛ رقابت خاندانها و گروههای محلی، مناسبات زمینداری، اصلاحات عثمانی و دخالت قدرتهای اروپایی نیز در آن نقش داشتند. فرانسه با ادعای حمایت از مسیحیان مشرقزمین، و با موافقت قدرتهای اروپایی و در چارچوب توافق با دولت عثمانی، نیرویی به منطقه فرستاد.
پیش از رسیدن قوای فرانسوی، فؤاد پاشا از سوی دولت عثمانی برای بازگرداندن نظم اقدام کرده بود. بنابراین نباید چنین پنداشت که تنها ورود سپاه فرانسه به کشتار پایان داد. مداخله فرانسه در عین داشتن بُعد انسانی، در بستر رقابت نفوذ در سرزمینهای عثمانی و کوشش ناپلئون سوم برای کسب اعتبار خارجی و داخلی نیز قرار داشت.
در همین بحران، امیر عبدالقادر الجزایری، رهبر پیشین مقاومت در برابر اشغال فرانسه که پس از آزادی از زندان در دمشق اقامت داشت، با یاران خود به پناه دادن و نجات شمار بسیاری از مسیحیان کمک کرد. این رخداد پیوندی انسانی و تاریخی میان دو فصل حضور فرانسه در الجزایر و شام پدید میآورد. عبدالقادر که زمانی در برابر ارتش فرانسه جنگیده بود، این بار به پاس حمایت از جان غیرنظامیان از دولت فرانسه نشان افتخار دریافت کرد. یادآوری نقش او نباید به فراموشی اقدامات دیگر ساکنان و مقامهای منطقه در نجات جان مردم بینجامد.
مکزیک؛ از وصول بدهی تا شکست طرح امپراتوری
لشکرکشی به مکزیک یکی از روشنترین نمونههای فاصله میان هدفهای بلندپروازانه و امکانات واقعی سیاست خارجی ناپلئون سوم بود. در ۱۸۶۱، پس از تعلیق بازپرداخت بدهیهای خارجی از سوی دولت بنیتو خوآرس، فرانسه همراه با بریتانیا و اسپانیا برای اعمال فشار به مکزیک دست به اقدام نظامی زد. اما پاریس از مطالبه بدهی فراتر رفت و کوشید با پشتیبانی از سلطنتطلبان مکزیکی، حکومتی سازگار با منافع فرانسه پدید آورد. بریتانیا و اسپانیا از ادامه این راه کنار کشیدند.
نیروهای فرانسه پس از نبردهای دشوار، مکزیکوسیتی را تصرف کردند و ماکسیمیلیان، شاهزاده خاندان هابسبورگ، در ۱۸۶۴ بر تخت امپراتوری مکزیک نشست. ولی دولت جمهوریخواه خوآرس و پشتیبانان آن مقاومت را ادامه دادند. پایان جنگ داخلی آمریکا نیز امکان فشار بیشتر ایالات متحده بر فرانسه را فراهم آورد. ارتش فرانسه سرانجام ناچار به عقبنشینی شد و ماکسیمیلیان در ۱۸۶۷ پس از شکست و محاکمه اعدام گردید.
ناکامی مکزیک تنها لطمهای به اعتبار خارجی امپراتوری نبود. هزینههای مالی و نظامی این عملیات و اختلافهای ناشی از آن، حکومت را در دهه پایانی با دشواری بیشتری روبهرو کرد. برخی پژوهشهای جدید، این بحران را از عوامل محدود شدن توان فرانسه برای پاسخ دادن به تهدید رو به افزایش پروس و نیز شتاب گرفتن اصلاحات سیاسی میدانند؛ هرچند نمیتوان آن را علت یگانه سقوط امپراتوری شمرد.
پروس، بیسمارک و فروپاشی موازنه قدرت
در همان سالها، در قلب اروپا قدرت تازهای در حال شکلگیری بود. پروس با تکیه بر اصلاحات نظامی، رشد اقتصادی و دیپلماسی بیسمارک، رهبری اتحاد آلمان را به دست میگرفت. شکست اتریش از پروس در نبرد کونیگرتس یا سادووا در ۱۸۶۶، موازنهای را که فرانسه در اروپای مرکزی میشناخت، بر هم زد. امپراتوری دوم بدون به دست آوردن تضمینهای روشن یا متحدان پایدار، با همسایهای نیرومندتر روبهرو شد.
بحران جانشینی تاجوتخت اسپانیا در ۱۸۷۰ به جرقه جنگ تبدیل شد. نامزدی شاهزادهای از خاندان هوهنتسولرن نگرانی دولت فرانسه را برانگیخت. هرچند این نامزدی کنار گذاشته شد، پاریس خواهان تضمینهای بیشتری از پادشاه پروس شد. بیسمارک با کوتاه و تند کردن گزارش گفتوگوی امس، ماجرا را در افکار عمومی دو کشور به صورت برخوردی تحقیرآمیز جلوه داد. در فضای ملیگرایی و فشار نیروهای جنگخواه، فرانسه در ۱۹ ژوئیه ۱۸۷۰ به پروس اعلان جنگ داد.
این تصمیم با برآوردی ناکافی از نیروهای دو طرف همراه بود. پروس و دولتهای آلمانی متحدش از سازمان بسیج، راهآهن نظامی و فرماندهی هماهنگتری برخوردار بودند. ارتش فرانسه با وجود تجربه جنگی و برخی جنگافزارهای مؤثر، از نظر شمار نیروهای آماده، سازماندهی و تدارکات با دشواری روبهرو شد. دولت فرانسه نیز برخلاف انتظار نتوانست متحدی بزرگ برای جنگ به دست آورد.
شکستها بهسرعت پیاپی شدند. در اول سپتامبر ۱۸۷۰، ارتش فرانسه در سدان محاصره و شکست خورد و ناپلئون سوم در دوم سپتامبر به اسارت درآمد. در چهارم سپتامبر، جمهوریخواهان در پاریس سقوط امپراتوری را اعلام کردند و جمهوری سوم پدید آمد. جنگ با تغییر رژیم پایان نیافت؛ محاصره پاریس، شکست نهایی فرانسه و سپس شرایط سخت صلح، آینده کشور را دگرگون ساختند. اعلام امپراتوری آلمان در ژانویه ۱۸۷۱ در کاخ ورسای، نمادی از جابهجایی مرکز قدرت در اروپای قارهای بود.
فرجام؛ دولتی که جامعه را دگرگون کرد، اما نتوانست بر بحران خود چیره شود
امپراتوری دوم در حافظه تاریخی فرانسه دو تصویر متفاوت برجای گذاشت: حکومتی برآمده از کودتا، با محدودیتهای سیاسی و سرکوب مخالفان؛ و در همان حال، دورهای از گسترش صنعت، بانکداری، راهآهن و زیرساختهای شهری. برای شناخت درست این دوران، باید هر دو تصویر را همزمان دید.
ناپلئون سوم همه این دگرگونیها را آغاز نکرد و نمیتوان پیشرفت اقتصادی را تنها به اراده او نسبت داد. اما دولت او در فراهم کردن اعتبار، تشویق سرمایهگذاری و پیشبرد طرحهای عمرانی نقش فعالی داشت. از سوی دیگر، هزینههای اجتماعی توسعه، جابهجایی خانوارهای کمدرآمد و محدودیت آزادی سیاسی نیز بخشی از واقعیت همین دوره بودند.
سیاست خارجی امپراتوری نیز از کامیابی به بحران رسید. پیروزی کریمه و حضور در ایتالیا نفوذ فرانسه را افزایش دادند، اما مداخله در مکزیک و ناتوانی در سازگار کردن سیاست فرانسه با قدرتیابی پروس، محدودیتهای این راهبرد را آشکار ساختند. شکست سدان فروپاشی حکومت را شتاب داد؛ با این حال، نباید آن را تنها علت سقوط دانست. اختلاف میان دستگاه اقتدارگرای دولت و جامعهای که به سوی سازمانیابی و مشارکت گستردهتر میرفت، پیشتر آشکار شده بود.
در دهه ۱۸۶۰، خود امپراتوری به تدریج به ضرورت اصلاحات سیاسی تن داده بود. اما گشایش دیرهنگام فرصت نیافت به سازوکاری پایدار بدل شود. این واقعیت، پرسشی فراتر از سرنوشت ناپلئون سوم در برابر ما قرار میدهد: آیا رشد اقتصادی و قدرت اجرایی، بدون نهادهای قابل اعتماد برای حل اختلافها و مهار تصمیمهای پرخطر، میتوانند ثبات سیاسی درازمدت به بار آورند؟
پاسخ را نمیتوان از پیش و برای همه جوامع یکسان دانست. تجربه امپراتوری دوم نشان میدهد که پیشرفتهای مادی، هرچند ماندگار و مهم باشند، جایگزین پاسخگویی سیاسی، سنجش امکانات واقعی و مدیریت اختلافها نمیشوند. جمهوری سوم وارث راهآهن، بانکها و پاریس نوسازیشده بود؛ اما باید مسئله دشوارتر استقرار حکومتی پایدار پس از شکست خارجی و کشاکش داخلی را نیز حل میکرد.
منابع پیشنهادی برای بازخوانی
- Fondation Napoléon, «Timeline: the Second French Republic and the Second Empire» و پروندههای جنگ ایتالیا، مکزیک و فرانسه ـ پروس: https://www.napoleon.org/
- Ministère des Armées, «La guerre franco-prussienne de 1870»: https://www.defense.gouv.fr/chemins-memoire/histoire-memoires/ressources-historiques/1870-1871-guerre-franco-prussienne/guerre-franco-0
- Jerome Greenfield, “The Mexican Expedition of 1862–1867 and the End of the French Second Empire,” The Historical Journal 63/3 (2020), 660–685: https://doi.org/10.1017/S0018246X19000657
- «Intervention in Lebanon and Syria, 1860–61», Manchester University Press: https://doi.org/10.7228/manchester/9780719089909.003.0007
- Fondation Napoléon, «La campagne d’Italie de 1859»: https://www.napoleon.org/histoire-des-2-empires/chronologies/la-campagne-ditalie-de-1859