فهرست
آشنایی اولیه با مفاهیم و شاخههای اصلی اسلام
ادبیات فارسی، بهعنوان یکی از مهمترین جلوههای فرهنگ ایرانی، سرشار از اشارات و مفاهیم دینی است. هرچند فرهنگ را نمیتوان به دین فروکاست، اما دین یکی از پایههای مهم فرهنگ در هر جامعهای بهشمار میآید. همانگونه که بدون شناخت اساطیر یونانی، فهم بخش مهمی از ادبیات، مجسمهسازی و معماری یونان ممکن نیست، یا بدون آشنایی با مسیحیت، درک بسیاری از آثار هنری اروپا ـ از نقاشی و موسیقی گرفته تا شعر و ادب ـ سطحی و ناقص خواهد بود.
در جهان امروز، با سیاسیشدن روزافزون ادیان، نقش فرهنگی آنها کمتر مورد توجه قرار میگیرد؛ بهویژه در فضای دوقطبی ایران معاصر. دین، همچون دیگر عرصههای زندگی بشر، تحت تأثیر تاریخ، جغرافیا و آداب و رسوم هر جامعه قرار میگیرد. برای نمونه، هنگامی که مسیحیت در آفریقا گسترش یافت، تصویر عیسی مسیح به صورت انسانی سیاهپوست به صلیب کشیدهشده بازنمایی شد و حتی کلیسای کاتولیک این شبیهسازی فرهنگی را پذیرفت. همچنین مریم مقدس در بسیاری از نگارههای اروپایی با چشمان آبی تصویر شده است، در حالی که او زنی یهودی از ناصره فلسطین بود.
نه تنها فرهنگ ایران، بلکه تاریخ ایران نیز با حیات ادیان گوناگون، بهویژه اسلام، پیوندی ناگسستنی دارد. از اینرو آشنایی با مفاهیم پایهای ادیان برای علاقهمندان فرهنگ و تاریخ امری ضروری است. بدون چنین آشناییای، فهم مفاهیمی چون «مدینه فاضله» فارابی یا «فلسفه خسروانی» سهروردی دشوار خواهد بود و شعر مولوی و حتی خیام نیز بهطور کامل درک نخواهد شد. حافظ نیز در بسیاری از ابیات خود از مفاهیم دینی بهره گرفته است، مانند:
گفت آن یار کزو گشت سر دار بلند
جرمش آن بود که اسرار هویدا میکرد
اهل سنت (سنی)
اکثریت مسلمانان را اهل سنت تشکیل میدهند. آنان خلفای راشدین را جانشینان پیامبر اسلام میدانند و قرآن را کلام خداوند تلقی میکنند. در سنت سنی، بر ظاهر نص قرآن و حدیث تأکید میشود و از تأویل گسترده متون دینی پرهیز میگردد. در موارد اختلاف، اجماع مسلمانان و سنت پیامبر معیار مهم فهم دین بهشمار میآید.
شیعه
شیعیان معتقدند پیامبر اسلام در واقعه غدیر خم، علی بن ابیطالب را به جانشینی خود برگزید. امامت در نگاه شیعه منصبی الهی است که از طریق نسب خانوادگی در میان امامان منتقل میشود. امامان نهتنها رهبران دینی بلکه مفسران اصلی قرآن دانسته میشوند. در دوران غیبت امام معصوم، علمای دین نقش تفسیر و هدایت دینی را بر عهده گرفتهاند.
معتزله
معتزله یکی از مهمترین مکاتب عقلگرای اسلامی بودند که در سدههای نخستین اسلام پدید آمدند. آنان عقل را ابزار اصلی فهم دین میدانستند و بر عدالت الهی و آزادی اراده انسان تأکید داشتند. معتزله معتقد بودند انسان با عقل خود میتواند نیک و بد را تشخیص دهد و مسئول اعمال خویش است. آنان همچنین قرآن را کلام خداوند اما «مخلوق و حادث» میدانستند، نه ازلی و ابدی، زیرا ازلیت قرآن را موجب خدشه در توحید میشمردند. به همین دلیل مخالفانشان آنان را به کمرنگ کردن نقش وحی متهم میکردند.
قرآن و مسئله تفسیر
یکی از مهمترین موضوعات اندیشه اسلامی، جایگاه قرآن و تفسیر آن است. همانگونه که در مسیحیت بحثهایی درباره ماهیت انسانی یا الهی عیسی مسیح وجود داشت، در اسلام نیز درباره ماهیت قرآن اختلاف نظر پدید آمد. اهل سنت و شیعه قرآن را تجلی کلام خداوند میدانند و قرائت آن را عبادتی مقدس تلقی میکنند. معتزله قرآن را کلام خداوند اما حادث میدانستند.
از آنجا که قرآن محور ایمان مسلمانان است، مسئله تفسیر آن نیز اهمیت بنیادی دارد.
- اهل سنت بر ظاهر متن و اجماع امت تأکید دارند.
- شیعیان تفسیر را در چارچوب احادیث پیامبر و امامان میدانند.
- معتزله عقل را معیار اصلی فهم دین میشمارند و با تقلید مخالف بودند.
برخی فرقههای مهم در تاریخ اسلام
خوارج
خوارج در سده نخست هجری در واکنش به سیاستهای خلفای اموی پدید آمدند. آنان معتقد بودند خلافت باید بر اساس اجماع مسلمانان انتخاب شود و حتی گمنامترین فرد نیز میتواند خلیفه شود. خوارج بر برابری مسلمانان و نفی امتیازات قبیلهای تأکید داشتند و در میان قبایل فقیر عرب و برخی گروههای ایرانی نفوذ یافتند. آنان در مناطق مختلف ایران، عراق و خوزستان شورشهایی برپا کردند.
خوارج نمونهای از پیوند دین با ساختار اجتماعی و اقتصادی بودند؛ زندگی مبتنی بر جنگ، غنیمت و جهاد در میان آنان به یک فرهنگ تبدیل شد. مشابه این پدیده در جنگهای صلیبی نیز در میان مسیحیان دیده میشود.
زیدیه
زیدیه یکی از شاخههای شیعه است که زید بن علی را امام برحق میدانند. آنان امامت را منصبی انتخابی در میان اولاد پیامبر میدانند و در برخی آموزهها به اهل سنت نزدیکترند. زیدیان در یمن حکومتی چند قرنی تشکیل دادند و در شمال آفریقا نیز دولت ادریسیان را بنیان گذاشتند. خاندان علوی که امروز در مراکش سلطنت میکنند از نسل ادریسیاناند، هرچند پیرو مذهب زیدی نیستند.
علوم اسلامی
علم کلام
علم کلام شاخهای از علوم اسلامی است که به بررسی عقلانی باورهای دینی میپردازد و به مباحثی چون وجود خدا، نبوت، عدل الهی، امامت و معاد میپردازد. هدف آن دفاع عقلانی از باورهای دینی در برابر نقدها و شبهات است.
حدیث
حدیث مجموعه گفتار و کردار پیامبر و امامان است و یکی از منابع اصلی شناخت اسلام بهشمار میرود. در تدوین حدیث میان شیعه و اهل سنت تفاوتهایی وجود دارد. شیعیان از آغاز به ثبت حدیث پرداختند، در حالی که در میان اهل سنت ثبت حدیث مدتی با تردید روبهرو بود و بعدها گسترش یافت.
فقه
فقه علم بررسی احکام عملی اسلام است. مسلمانان تعالیم دینی را به سه بخش تقسیم میکنند:
- اعتقادات (مانند توحید، نبوت، معاد)
- اخلاقیات
- احکام عملی
فقه به بخش سوم میپردازد و قوانین و مقررات دینی را سامان میدهد.
عرفان و تصوف
عرفان در اسلام به جستجوی درونی انسان برای شناخت خدا و رستگاری میپردازد. عرفان با تصوف ارتباط دارد اما یکی نیست؛ تصوف بیشتر به ساختارهای خانقاهی و رابطه مراد و مرید مربوط میشود، در حالی که عرفان میتواند تجربهای فردی و درونی باشد. در عرفان مفاهیمی مانند تأویل باطنی و وحدت وجود نقش مهمی دارند.
جمعبندی
اسلام همچون هر دین دیگری در طول تاریخ تحت تأثیر شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دگرگون شده و شاخهها و مکاتب متعددی در آن پدید آمده است. شناخت این شاخهها برای فهم تاریخ، ادبیات و فرهنگ ایران ضروری است، زیرا بسیاری از مفاهیم فلسفی، ادبی و سیاسی ایرانی در چارچوب اندیشههای اسلامی .شکل گرفتهاند
جدول مقایسهای: اهل سنت، شیعه و معتزله
| موضوع | اهل سنت (سنی) | شیعه | معتزله |
|---|---|---|---|
| منبع اصلی دین | قرآن و سنت پیامبر، اجماع امت | قرآن، سنت پیامبر و امامان | قرآن، عقل، و اصول اخلاقی عقلانی |
| جانشینی پیامبر (رهبری) | خلافت بر اساس اجماع و شورا | امامت الهی در نسل علی و فاطمه | رهبری سیاسی امر دینی محسوب نمیشود؛ میتواند انتخابی باشد |
| جایگاه امام / خلیفه | خلیفه رهبر سیاسی و دینی جامعه است | امام رهبر دینی معصوم و مفسر حقیقی دین | خلیفه انسان خطاپذیر است و میتوان بر او شورید |
| مرجع تفسیر قرآن | اجماع علما و ظاهر متن | امامان و سپس علمای شیعه | عقل انسان مؤمن |
| ماهیت قرآن | کلام ازلی و ابدی خدا | کلام ازلی و ابدی خدا | کلام خدا اما مخلوق و حادث |
| نقش عقل | محدود و تابع نقل | مهم، اما در چارچوب نقل | بسیار مرکزی؛ عقل معیار فهم دین است |
| جبر و اختیار | گرایش به تقدیر و اراده الهی | ترکیبی از اختیار و اراده الهی | تأکید قوی بر اختیار انسان |
| عدل الهی | عدالت خداوند فراتر از فهم بشر | عدل یکی از اصول دین | اصل بنیادین؛ خدا عادل است و انسان مختار |
| نگاه به تقلید دینی | پذیرفته و رایج | پذیرفته (تقلید از مرجع دینی) | مخالف تقلید؛ هر فرد باید با عقل خود بیندیشد |
| نگاه به شورش علیه حاکم ظالم | غالباً مخالف شورش | بسته به شرایط و مکتب فقهی | مجاز و حتی لازم در برابر حاکم جائر |
| ……مکتبهای کلامی مرتبط | اشعری، ماتریدی، حنبلی | اصولی، اخباری | معتزله بصره و بغداد |
.
جدول مقایسهای: فقه، کلام و عرفان در اسلام
| موضوع | فقه | علم کلام | عرفان |
|---|---|---|---|
| موضوع اصلی | احکام و قوانین عملی دین | باورهای اعتقادی و دفاع عقلانی از دین | تجربه درونی و معنوی دین |
| پرسش محوری | چه باید کرد؟ (حلال، حرام، واجب…) | چه باید باور داشت؟ (خدا، نبوت، معاد…) | چگونه باید زیست و خدا را تجربه کرد؟ |
| روش | استنباط از قرآن، حدیث، اجماع و قیاس | استدلال عقلانی، منطق و مناظره | شهود، سلوک معنوی، تأویل باطنی |
| نقش عقل | محدود و در خدمت نقل | بسیار مهم و ابزار اصلی استدلال | مهم است، اما تجربه شهودی برتر دانسته میشود |
| نقش نقل (قرآن و حدیث) | بسیار مرکزی | مهم، اما همراه با تحلیل عقلانی | غالباً بهصورت نمادین و تأویلی |
| هدف نهایی | ساماندهی زندگی اجتماعی و فردی مسلمان | تبیین عقلانی ایمان و دفاع از آن | رسیدن به معرفت باطنی و نزدیکی به خدا |
| نمایندگان مشهور | ابوحنیفه، شافعی، مالک، احمد بن حنبل؛ در شیعه: شیخ طوسی، علامه حلی | معتزله، اشاعره، ماتریدیه؛ در شیعه: خواجه نصیرالدین طوسی | حلاج، بایزید بسطامی، مولوی، ابن عربی، سهروردی |
| نگاه به دین | دین بهعنوان نظام قانون و مقررات | دین بهعنوان نظام باور عقلانی | دین بهعنوان تجربه معنوی و رازورزی |
| جایگاه در جامعه اسلامی | تنظیم رفتار فردی و اجتماعی | شکلدهی به الهیات رسمی و مناظرات دینی | تأثیر عمیق بر ادبیات، هنر و معنویت فردی |
شرح مختصر جدول:
این سه حوزه، سه بُعد اصلی تمدن اسلامی را شکل دادهاند: فقه ساختار حقوقی و اجتماعی را فراهم کرده، کلام چارچوب نظری و اعتقادی را سامان داده، و عرفان روح معنوی و هنری تمدن اسلامی را پرورده است. ادبیات فارسی بیش از همه از عرفان و کلام تأثیر پذیرفته است
- فقه به این میپردازد که مسلمان چگونه باید زندگی کند: چه چیزی حلال است، چه چیزی حرام، چگونه عبادت کند و چگونه جامعه را اداره کند.
- علم کلام میکوشد نشان دهد چرا باید به خدا، پیامبر و معاد باور داشت و از دین در برابر نقدها دفاع کند.
- عرفان به تجربه شخصی و درونی ایمان میپردازد و هدف آن شناخت مستقیم خدا از راه سلوک معنوی است.
به زبان سادهتر:
- فقه = قانون دین
- کلام = فلسفه و الهیات دین
- عرفان = معنویت و تجربه شخصی دین
آشنایی با شاخه های گوناگون اسلام و مفاهیم پایه ای آن
فرهگ و دین
فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند انچه مسیحا می کرد
ادبیات فارسی همچون مهمترین جلوه فرهنگ ایرانی پر است از اشارات دینی .هرچند که فرهنگ به دین خلاصه نمی شود ، اما یک پایه مهم فرهنگ در هر جامعه ای عنصر دین است : بدون شناخت اساطیر یونانی مشکل بتوان چیز قابل ملاحظه از ادبیات و مجسمه سازی و حتی معماری یونانی فهمید. نقاشی و موسیقی و شعر و ادب اروپایی نیز با ارجاعات مسیحی چنان آمیخته است که نا آشنایی با آن، درک و بهره بردن از هنر را اگر نگوییم نا ممکن ، بفهمی سطحی کاهش می دهد.
در دنیا امروز با توجه به سیاسی شدن بیشتر ادیان، نقش فرهنگی ادیان کمتر مورد توجه قرار می گیرد، به ویژه در فضای دو قطبی امروز ایران. دین همچون عرصه های دیگر زندگی بشر تحت تاثیر آداب و رسوم هر جامعه ای و تاریخ و جغرافیای آن قرار می گیرد( زمانی که مسیحیت در در آفریقا رواج یافت شاهد مسیح های سیاهپوست به صلیب کشیده بودیم .حتی کلیسای کاتولیک هم این شبیه سازی را پذیرفت. همچنان که مریم مقدس در اغلب نگاره های اروپایی با چشمانی آبی ظاهر می شود ، در صورتیکه او زنی یهودی در ناصریه فلسطین بود) و با تحولات آن جامعه جنبه های از آن تحول میتولیک هم این شبیه سازی را پذیرفت. همچنان که مریم مقدس در اغلب نگاره های اروپایی با چشمانی آبی ظاهر می شود ، در صورتیکه او زنی یهودی در ناصریه فلسطین بود) و با تحولات آن جامعه جنبه های از آن تحول می یابد.
به گمان من نه تنها فرهنگ ایران بلکه تاریخ ایران با حیات ادیان گوناگون به ویژه اسلام گره خورده است و بنابراین آشنایی با مفاهیم پایه ای ادیان برای علاقمندان فرهنگ و تاریخ امری ضروریست.بدون آشنایی با مفاهیم پایه ای دینی، درک “مدینه فاضله” فارابی و ” فلسفه خسروانی” سهروردی ناممکن و شعر مولوی و حتی خیام هم مشکل. این دو بیت شعر حافظ دلیل روشنی است بر این مدعا.
“گفت ان یار کزو گشت سر دار بلند جرمش ان بود که اسرار هویدا می کرد”
……………………………………………………..
آشنایی اولیه با مفاهیم پایه ای
سنی: اکثریت مسلمانان سنی هستند. آنها خلفای راشدین را جانشین پیامبر می شناسند وقران را کلام خدا و با بیانی روشن ،که احتیاج به تفسیر ندارد و تنها در حوزه معانی لغوی می توان گمانه زنی کرد.سنی ها معتقدند که فهم بشر برای درک کلام خدا محدود است و اگر مشکلی در فهم قرآن پیش آید باید بهمان معنای ظاهری بسنده کرد، چرا که تفسیر مخلوق نمی تواند راهگشا باشد . وقتی تناقضی پیش اید اجماع مسلمین معیار است
شیعه :دربرگیرنده مسلمانانی است که معتقدند پیامبر در غدیر خم ، داماد و پسر عم خود علی ابن ابیطالب را به جانشینی خویش برگزید. این جانشینی از طریق وراثت خونی منتقل می شود و هر یک از امامان نسل خویش را رهبری می کنند.و هم آنها هستند که قرآن را تفسیر می نمایند. در غیاب امام معصوم علمای دین به تفسیر قرآن می پردازند.
معتزله : به حقانیت خلفای راشدین معتقداند و عقل را معیار فهم و رفتار مسلمانان می دانستند. عدل پروردگار را بمعنی برخورداری همه انسان ها از عقل برای انتخاب نیک و بد ، تعریف می کردند و بر همین پایه معاد را نتیجه رفتار آزادانه مومنان می دانستند..معتزله می گفتند اگر خلیفه ای جور کند ، انتخاب اوست و نه دستور خدا ، پس می توان بر او شورید.
مخالفان معتزله بر آنها خرده می گیرند که اگر عقل انسان قادر به فهم جهان و راه درست زندگی کردن است .پس قرآن و حتی پیامبر چه نقشی دارند؟ کار کرد وحی و شهود چیست ؟ آنها معتزله را به بی ارزش کردن شعائر دینی متهم می کردند.
معتزله در اصل سنی هستند ، اما برخی از علمای شیعه نیز جنبه هایی از تفکر آنها را بکار گرفتند. معتزله در دوره مامون خلیفه عباسی مذهب رسمی بود .
…. تفسیر و مرجع تفسیر کتاب مقدس مسلمانان
موضوع مرکزی گفتگو میان نخبگان مسلمان ، کتاب مقدس مسلمین و تفسیر قرآن است. مشابه مباحث تئولوژیک سده سوم و چهارم میلادی در رابطه با طبیعت انسانی و یا الهی عیسی مسیح ، برای مسلمانان نیز در مورد کتاب مقدس شان چنین اختلاف نظری پیش آمد. سنی ها و شیعه ها قرآن را تجسم کلام خدا می دانند. قرائت قرآن برای مسلمانان نزدیکی به خدا و مایه برکت است همانگونه که نیایش برای مسیحی در مقابل عیسی مصلوب، مایه برکت می باشد*. از منظر معتزله قرآن کلام پیامبر است برای راهنمایی مومنان. ازلی و ابدی نیست، چرا که در غیر این صورت مایه شرک در وحدانیت پروردگار می شد.
از آنجا که تقدس قرآن در مرکز توجه مسلمانان است ، تفسیر و مرجع تفسیر آن هم اهمیت درجه اول پیدا می کند: سنی ها کلام خدا را قابل تفسیر نمی دانند و اجماع فهم امت را کافی می دانند. شیعیان تفسیر قرآن را در چارچوب احادیث نبوی وظیفه امامان و علمای دین می انگارند و معتزله تفسیر را بکمک عقل مومنان واگذار می نمایند.و معتقدند بر مومن است که هر کجا با مشکلی روبرو شد از عقل خود استفاده کند. آنها به تقلید اعتقاد نداشتند.
چند فرقه اسلامی که در تاریخ نقش مهمی داشته اند :
خوارج
برگرفته از : رفیع .جنبش های مذهبی در ایران .جلد اول ص.210…….ناخشنودی عامه عرب از سیاست اعیان عرب به ویژه هواخواهان بنی امیه موجب ظهور سلک خوارج در سال 34- هجری در میان مسلمانان گشت.
لب نظر خوارج این بود که خلفای اموی از اصول صدر اسلام …عدول کرده اند…به عقیده خوارج مسلمانان باید بیشتر با غنایم جنگی که در جنگ با کفار به دست آورند زندگی کنند و همچنین از ممر جزیه و خراج که مقامات عرب از اهل ذمه یعنی کفار مطیع و تابع می گرفتند…..تمام کسانی که اسلام آورده اند از عرب و غیرعرب باید از جزیه و خراج معاف باشند، بگفته خوارج خلیفه باید از طریق اجماع مسلمانان انتخاب شود و مردم حق داشته باشند گمنام ترین شخص را ..انتخاب نمایند…تبلیغات خوارج میان قبایل فقیر عرب بسیار موثر بود و درد سر های فراوانی برای مقامات اموی به وجود آورد….منشا خوارج عرب بود ولی از آغاز نیمه دوم سده اول ایرانیان نیز اندک اندک به این نهضت پیوستند و روستائیان و پیشه وران ایرانی که در مبارزه علیه خلفای اموی ذینفع بودند با خوارج همداستان شدند.در قرن های اول و دوم هجری سیستان کانون اصلی خوارج بشمار می رفت….به زودی خوارج به چند دسته تقسیم شدند…در سال 67 در عراق و خوزستان توده های بدویان و روستائیان عرب و ایرانی زیر لوای سلک خوارج بنام ازرقی متحد شدند و لشکر خلیفه اموی یزد را در نزدیکی اهواز شکست دادند. و در جنگ های بعدی نیز پیروزی با خوارج بود .در مرحله بعدی مبارزه با خوارج به مهلب سپرده شد و حکومت خراسان به او واگذار گردید..جنگ با خوارج به بیشتر مناطق ایران سرایت نمود :از خوزستان آغاز شد و به فارس ، کرمان و جیرفت،سیستان ادامه پیدا کرد .تا قومس و گرگان نیز پیش رفت . عده از خوارج توانستند خود را به طبرستان برسانند و از فرمانروای آن ناحیه ،اسپهبد فرخان پناه بخواهند. پس از التیام زخم ها و استراحت در طبرستان ، خوارج از اسپهبد فرخان خواست که یا به اسلام بگرود و یا خراج گذار شود. اسپهبداد از بازگشت سپاه خلیفه استفاده نمود و خوارج را از طبرستان بیرون کرد و آن ها به ری پناهنده شدند و خوارج در عراق و بحرین هم بجنگ سپاه خلیفه رفتند.
پیدایش فرقه خوارج نشان از گرایش توده فقیر عرب به شرکت در جنگ و کسب غنایم جنگی و بهره بردن از جامعه اسلامی برای کسب جزیه و خراج از کفار مطیع است. اینگونه زندگی سربازی و تبدیل توده های فقیر به غازی به صورت یک فرهنگ در اسلام بدل شد .فتوحات صدر اسلام توسط قبایل بدوی و سپس قبایل تازه مسلمان شده آسیای مرکزی از همین مکانیزم اجتماعی مایه میگرفت . در قرون وسطی گرایش مشابهی در میان مسیحیان در طول جنگ های صلیبی بوجود آمد. در کنار این شیوه زندگی ساختار ایدئولوژیک آن نیز پدیدار گشت که بر تقوا و پرهیزکاری غازیان تکیه داشت و خشونت آنان را توجیه الهی می کرد و به آن تقدس می بخشید. در درون این فضای جهادی ایده برادری و برابری با اعتقاد به جهاد در راه خدا همخوانی داشت.”
زیدیه:
زیدیه را از فرق شیعه دانسته اند. آنها زید پسر امام چهارم شیعیان را جانشین بر حق می دانند .و امامت را هم حق اولاد پیامبر ولی انتخابی قلمداد می کنند.
برگرفته از دایره المعارف بزرگ اسلامی جلد هشتم ص >416
“….شیعه منصب امامت را پس از پیامبر ،حق امام علی می شمرند،اما در موضع گیری نسبت به خلافت 3 خلیفه نخستین ، اتفاق نظر ندارند.از این میان ، دیدگاه زیدیه نسبت به امامت ، از آن جهت که به اختیار معتقدند به اهل سنت نزدیک تر است.زیدیان هر عالم فاطمی را در صورت قیام به سیف و دعوت به بیعت ، شایسته امامت می شمارند و حتی وجود دو امام به حق در زمانی واحد را می پذیرند(نک:شهرستانی،138/1)”
قیام زید در آغاز در کوفه با موفقیت همراه بود و او حتی قصد کرد برای ساقط کردن حکومت خلیفه به سمت شام حرکت کند اما در مقابل لشکر خلیفه از پا درآمد،.
پس از زید، پسرش یحیی در خراسان علیه امویان قیام کرد و کشته شد، آرامگاه او در شهر گنبدکاووس که هنوز پابرجاست، به امامزاده یحیی شهرت دارد
در جنگ فخ در نزدیکی مکه سپاه خلیفه عباسی (در سال169ق/786م) زیدیان را قتل عام نمود . پس از شکست قیام فخ، دعوت زیدیه تا حدودی شکل سرّی به خود گرفت از جمله یکی از سران زیدیه به نام یحیی بن عبدالله، نفس زکیه، برای درامان ماندن از کشتار عباسیان ، در طبرستان پنهان شد و چون حاکم آنجا از او حمایت نکرد، به دیلمان رفت. او اولین فرد علوی بود که به دیلم پای گذاشت. حضور یحیی مسلماً در اسلام آوردن عدهای از مردم دیلم موثر بود. یحیی در دیلم مسجدی بنا کرد که اولین مرکز و پایگاه دین اسلام در آن سرزمین محسوب میشود…بعد ها حکومت آل بویه یا دیلمیان که در شمال ایران ظهور کرد که بر بخش بزرگی از ایران و عراق کنونی چیره شد و حتی خلیفه وقت عباسی را مطیع خود کرد..
یکی دیگر از بازماندگان قیام فخ از نوادگان امام حسن به نام ادریس است که به شمال آفریقا گریخت و با کمک قبائل بربر محلی، نخستین حکومت زیدی را در مراکش کنونی بنا کرد
خاندان علوی که اکنون سلطنت مراکش را در دست دارد از نسل نوادگان امام حسن است که در زمان ادریسیان به مراکش کوچیدند، سلاطین این خاندان همچنان خود را امیرالمومنین می نامند، هرچند پیرو مذهب زیدی نیستند.
زیدی ها در یمن نیز حکومتی ایجاد نمودند که طی سده ها تا اواسط قرن بیستم بر یمن حکومت می کرد.
“علوم اسلامی”
علم کلام : به نقل از ویکی فقه
http://wikifeqh.ir/%D8%B9%D9%84%D9%85_%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85
“علم کلام از علوم اسلامی است که بیشتر بر کاربرد عقل و علم در مسائل اعتقادی تکیه دارد تا باور تقلیدی. علم کلام معتقد به تحقیقی بودن باورهای اعتقادی است، نه تقلیدی بودن آنها.
دانش کلام، به پایههای اعتقادی در یک دین و مقابله و بحث با نظرات دیگر اندیشهها میپردازد. جُستارهایی مانند برهانهای اثبات وجود خدا، حدوث یا قدم جهان هستی، نبوت خاصه و عامه، عدل الهی، امامت، معاد و… در این رشته نظری بحث میشود. دانشمند علم کلام را «متکلم» مینامند:
….یکی از کاربرد مهم و اساسی علم کلام، دفاع معقول از اندیشههای دینی و کلامی است، زیرا بسیار پیش میآید که آموزههای دینی و معارف اعتقادی مورد شبهها و اعتراضات مخالفان قرار میگیرد، علم کلام و کسانیکه دانش کلامی و اعتقادی اندوختهاند خود را موظف میدانند که با بهرهگیری از روشهای معتبر و معقول، اعتراضات و شبهات را پاسخ بگوید و از این طریق از حریم اعتقادات دینی دفاع کند.
ب: از آنجا که آموزههای اعتقادی اسلام در منابع دینی مانند قرآن، روایات و عقل تعبیه شده دانش کلام و کسانی که این علم را اندوختهاند با مراجعه به این متون عقاید اسلامی را به صورت منسجم و مستدل استخراج میکند.
ج: چون معارف اعتقادی در منابع اصلی دین به صورت منظم مطرح نشده وظیفه علم کلام و متکلمین است که با استفاده از متد و روش علمی خود، همه آن مباحث را به خوبی شناسایی کرده و آن را به صورت نظاممند طرح و تبیین کند.حذف شود
مذاهب کلامی
مذاهب کلامی بسیاری در جهان اسلام مطرح شدهاست، ولی معروفترین آنها عبارتند از:
مکتب کلامی اصولیون ( شیعه )
مکتب کلامی اخباریان ( شیعه )
مکتب کلامی اهل حدیث ( شیعه)
مذهب کلامی اشاعره
مذهب کلامی معتزله
…………………………………………..
–حدیث : همان منبع
حدیث یکی از دو منبع علوم اسلامی است که از آن به «سنت» یاد میشود. «علم الحدیث» علمی است که به وسیله آن قول و فعل و تقریر معصوم شناخته میشود.
در تدوین حدیث بین تشیع و اهل سنت تفاوت فاحشی روی داد. شیعه به پیروی از اهلبیت عصمت (علیهالسلام)، کتابت حدیث را از همان آغاز شروع نمود. ولی عامه به پیروی از رای خلیفه دوم و نظر بعضی دیگر از صحابه، بدین بهانه که حدیث با قرآن مشتبه میشود و اهتمام به حدیث جای اهتمام به قرآن را میگیرد، کتابت حدیث را مکروه شمرده، آن گاه متوجه اشتباه خود شدند که یک قرن از هجرت رسول اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) میگذشت. در قرن دوم کراهت حدیث به دست «عمر بن عبدالعزیز» خلیفه زاهد اموی که خود از نوادگان خلیفه دوم بود، برچیده گشت.
فقه.
علماء اسلام، تعالیم اسلامی را منقسم کردند به سه قسمت:
الف. معارف و اعتقادات، یعنی اموری که هدف از آنها شناخت و ایمان و اعتقاد است که به قلب و دل و فکر مربوط است مانند مسائل مربوط به مبدا و معاد و نبوت و وحی و ملائکه و امامت.
ب. اخلاقیات و امور تربیتی، یعنی اموری که هدف از آنها این است که انسان از نظر خصلتهای روحی چگونه باشد و چگونه نباشد، مانند تقوا، عدالت، جود و سخا، شجاعت، صبر و رضا، استقامت و غیره.
ج. احکام و مسائل عملی، یعنی اموری که هدف از آنها این است که انسان در خارج، عمل خاصی انجام دهد، و یا عملی که انجام میدهد چگونه باشد و چگونه نباشد، و به عبارت دیگر «قوانین و مقررات موضوعه».
فقهاء اسلام، کلمه فقه را در مورد قسم اخیر اصطلاح کردند، شاید از آن نظر که از صدر اسلام آنچه بیشتر مورد توجه و پرسش مردم بود مسائل عملی بود. از اینرو کسانی که تخصصشان در این رشته مسائل بود به عنوان «فقهاء» شناخته شدند” پایان نقل قول