از ترکمن‌صحرا تا سیستان و بلوچستان؛ مرز، ایل و گسترش فرمانروایی دولت/9
در نقشه‌های دورهٔ پایانی قاجار، ترکمن‌صحرا، سیستان و بلوچستان درون مرزهای ایران جای داشتند؛ اما کشیدن خط مرزی با فرمانروایی روزانه بر زمین یکسان نبود. میان تصمیمی که در تهران گرفته می‌شد و زندگی مردمی که در استپ‌های شمال‌شرق، پیرامون هامون یا کوهستان‌های بلوچستان به سر می‌بردند، راه‌های دشوار، کمبود مأمور، ناتوانی مالی حکومت و […]
حاکمیت بر “راه “،تنش میان ایلات و دولت مرکزی. بختیاری‌ها و قشقایی‌ها در گذار به دولت متمرکز/8
بختیاری‌ها و قشقایی‌ها تنها دو نیروی ایلی در برابر دولت مرکزی نبودند؛ دو کنفدراسیون گسترده با جغرافیا، شیوهٔ معیشت و مناسبات درونی متفاوت به‌شمار می‌آمدند. قدرت بختیاری‌ها بر گذرگاه‌های زاگرس استوار بود و مشارکت در فتح تهران و سپس پیوند با نفت، دامنهٔ نفوذ آنان را به سیاست کشوری گسترش داد. قشقایی‌ها در فارس، با […]
شیخ خزعل؛ از میانجی محلی تا رقیب دولت مرکزی/7
در بخشی از تاریخ‌نگاری رسمی ایران، شیخ خزعل حاکمی وابسته به بریتانیا معرفی شده است؛ در مقابل، برخی هوادارانش او را فرمانروایی محلی می‌دانند که در برابر تمرکز قدرت به دست رضاخان ایستاد. این جستار می‌کوشد قدرت خزعل را در پیوند با جغرافیای خوزستان، ساختار عشیرتی، کشتیرانی کارون، نفت مسجدسلیمان، پالایشگاه آبادان و سیاست بریتانیا […]
خیابانی ،از حزب و مجلس تا قدرت محلی/6
میهن‌دوستی برای حکومت‌کردن کافی نیست در سال‌های پایانی حکومت قاجار، ایران تنها با دخالت قدرت‌های خارجی روبه‌رو نبود؛ کشور از درون نیز با پرسشی بنیادی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. دولت مرکزی که در چارچوب نظام مشروطه عمل می‌کرد، از تأمین امنیت، اجرای قانون و ادارهٔ یکسان سراسر کشور ناتوان مانده بود. در چنین وضعی، جنبش‌های محلی […]
قیام کلنل پسیان در خراسان /5
کلنل محمدتقی‌خان پسیان؛ میهن‌دوستی، قدرت نظامی و دشواری دولت‌سازی در یازدهم مهر ۱۳۰۰ خورشیدی، کشته‌شدن کلنل محمدتقی‌خان پسیان در نزدیکی قوچان به زندگی افسری پایان داد که پاک‌دستی، دلیری و میهن‌دوستی‌اش را حتی بسیاری از مخالفان او انکار نمی‌کردند. نام پسیان در حافظهٔ تاریخی ایران با جوانی، انضباط و سرنوشتی اندوه‌بار پیوند خورده است. چنین […]
اسماعیل‌آقا سمیتقو؛ خشونت، قدرت و ساختار ایلی در مرزهای غربی ایران/4
اسماعیل‌آقا شکاک، مشهور به سیمکو یا سمیتقو، یکی از نیرومندترین رؤسای ایلی غرب ایران در واپسین سال‌های فرمانروایی قاجار بود. پایگاه او در غرب دریاچهٔ ارومیه، به‌ویژه چهریق و نواحی نزدیک مرز عثمانی، قرار داشت. دورهٔ اصلی گسترش قدرتش از سال‌های جنگ جهانی نخست تا شکست نیروهایش در ۱۳۰۱ خورشیدی ادامه یافت؛ هرچند پس از […]
جنبش جنگل؛ از آرمان مشروطه تا جمهوری سوسیالیستی گیلان
میهن‌دوستی، قدرت محلی و مسئلهٔ دولت‌سازی گیلان؛ یکی از کانون‌های جنبش مشروطه گیلان برای پیدایش چنین جنبشی زمینه‌ای ویژه داشت. پیوند با بنادر دریای کاسپین، باکو و قفقاز، این ایالت را در معرض رفت‌وآمد کالا، کارگر، اندیشه و کنشگر سیاسی قرار داده بود. مهاجران ایرانی در قفقاز با صنعت نفت، تشکل‌های کارگری، سوسیال‌دموکراسی و شیوه‌های […]
ایران میان جنگ جهانی و تمرکز قدرت
گاه‌شمار تحلیلی قدرت‌های محلی از ۱۲۹۳ تا ۱۳۰۴ خورشیدی، با دنباله‌ای تا ۱۳۰۹ در تاریخ‌نگاری، هر یک از جنبش‌ها و قدرت‌های محلی سال‌های پایانی قاجار معمولاً جداگانه بررسی می‌شود. اما اگر رخدادهای گیلان، آذربایجان، خراسان و خوزستان را کنار یکدیگر و در متن جنگ جهانی نخست قرار دهیم، پرسش دیگری پدیدار می‌شود: چرا بیشتر این […]
ایران در آستانه سده چهاردهم خورشیدی/بخش یکم
سرزمین، جمعیت و ساختار قدرت جامعه‌ای چندگانه میان پیوندهای محلی، انقلاب مشروطه و دولت ناتوان درآمد: ایران در پایان یک سده ایران در آستانهٔ سدهٔ چهاردهم خورشیدی سرزمینی یکپارچه بر روی نقشه، اما ناهموار و چندپاره در تجربهٔ روزمرهٔ حکمرانی بود. نام ایران، خاطرهٔ تاریخی آن و وابستگی به پادشاهی مشترک برای باشندگان کشور ناشناخته […]
ایرانیان در قلمرو روسیه؛ از مهاجرت برای کار تا تجربه انقلاب
آماده برای انتشار +عکس +کامل کردن منابع+ توضیح برای چند شخصیت نریمان ، اورژنیکدزه، حیدر خان، دوستدار، پیشه وری از میدان‌های نفتی باکو تا شبکه‌های سیاسی تاشکند مقدمه: راهی که با جست‌وجوی نان آغاز شد پیش از آنکه اعلامیه‌های انقلابی و برنامه‌های حزبی از قفقاز به ایران برسند، مردانی با پای پیاده راه شمال را […]